Trong số các bệnh mạn tính đang gia tăng nhanh chóng trên toàn thế giới, đái tháo đường típ 2 có lẽ là một trong những căn bệnh liên quan mật thiết nhất đến lối sống và dinh dưỡng. Điều đáng chú ý là bệnh thường không gây đau đớn rõ rệt trong những năm đầu. Nhiều người vẫn làm việc, sinh hoạt và cảm thấy tương đối bình thường dù đường huyết đã tăng cao trong thời gian dài. Chính vì sự âm thầm ấy mà đái tháo đường đôi khi được gọi là "kẻ giết người thầm lặng".
Khi được chẩn đoán mắc bệnh, câu hỏi đầu tiên mà nhiều bệnh nhân đặt ra thường là: "Từ nay tôi phải ăn gì?" hoặc "Tôi có phải bỏ hoàn toàn cơm không?". Những câu hỏi đó phản ánh một thực tế rằng mọi người đều hiểu dinh dưỡng có vai trò quan trọng đối với đái tháo đường. Tuy nhiên, không ít người lại tiếp cận vấn đề theo hướng quá đơn giản, cho rằng bệnh chỉ liên quan đến đường hoặc bánh kẹo. Thực tế phức tạp hơn rất nhiều.
Đái tháo đường típ 2 không đơn thuần là hậu quả của việc ăn nhiều đường. Bệnh xuất hiện khi cơ thể giảm đáp ứng với insulin, hiện tượng được gọi là đề kháng insulin, đồng thời khả năng sản xuất insulin của tế bào beta tụy giảm dần theo thời gian. Hậu quả là glucose trong máu tăng cao kéo dài. Quá trình này chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như tuổi tác, di truyền, thừa cân, béo phì, ít vận động và chế độ ăn kéo dài trong nhiều năm.
Các nghiên cứu dịch tễ học lớn cho thấy thừa cân và béo phì là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của đái tháo đường típ 2. Nghiên cứu Nurses' Health Study theo dõi hàng chục nghìn phụ nữ trong nhiều năm cho thấy nguy cơ mắc bệnh tăng lên rõ rệt khi chỉ số khối cơ thể tăng. Những người béo phì có nguy cơ mắc đái tháo đường cao gấp nhiều lần so với người duy trì cân nặng bình thường. Điều này giải thích vì sao bất kỳ chế độ ăn nào giúp kiểm soát cân nặng hiệu quả đều có thể góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh.
Một trong những nhóm thực phẩm được nghiên cứu nhiều nhất là đồ uống có đường. Các nghiên cứu đoàn hệ lớn tại Hoa Kỳ, châu Âu và châu Á đều ghi nhận rằng những người thường xuyên sử dụng nước ngọt có đường có nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2 cao hơn những người ít sử dụng. Nguyên nhân không chỉ vì lượng đường trong đồ uống mà còn do chúng cung cấp năng lượng lớn nhưng tạo cảm giác no kém, từ đó góp phần dẫn đến tăng cân và béo phì.
Tuy nhiên, sai lầm phổ biến nhất là cho rằng người bệnh đái tháo đường phải loại bỏ hoàn toàn cơm hoặc các thực phẩm chứa tinh bột. Trên thực tế, carbohydrate vẫn là nguồn cung cấp năng lượng quan trọng cho cơ thể. Não bộ, hồng cầu và nhiều cơ quan khác cần glucose để hoạt động bình thường. Vấn đề không nằm ở việc có ăn carbohydrate hay không, mà nằm ở loại carbohydrate được lựa chọn và tổng lượng tiêu thụ.
Ví dụ, một bát cơm trắng lớn có thể làm đường huyết tăng nhanh hơn so với cùng lượng carbohydrate từ gạo lứt, yến mạch hoặc các loại ngũ cốc nguyên hạt. Tương tự, một ly nước ngọt chứa đường hấp thu rất nhanh và hầu như không có chất xơ, trong khi trái cây nguyên quả thường làm đường huyết tăng chậm hơn nhờ chứa chất xơ và cấu trúc tự nhiên của thực phẩm vẫn được bảo tồn.
Điều này cũng giải thích vì sao các hướng dẫn dinh dưỡng hiện đại không khuyến cáo người bệnh đái tháo đường nhịn cơm hoàn toàn. Thay vào đó, người bệnh được khuyến khích kiểm soát khẩu phần hợp lý, ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh, các loại đậu và hạn chế thực phẩm tinh chế quá mức.
Protein là thành phần quan trọng khác trong chế độ ăn của người bệnh đái tháo đường. Cá, thịt nạc, trứng, sữa ít béo, đậu phụ và các loại đậu giúp duy trì khối cơ và tạo cảm giác no lâu hơn. Điều này có ý nghĩa đặc biệt đối với những bệnh nhân đang cần giảm cân. Một người có khối cơ tốt thường kiểm soát đường huyết hiệu quả hơn bởi cơ là nơi tiêu thụ glucose quan trọng của cơ thể.
Chất béo cũng cần được quan tâm. Người mắc đái tháo đường không chỉ đối mặt với nguy cơ tăng đường huyết mà còn có nguy cơ cao mắc bệnh tim mạch. Nhồi máu cơ tim, đột quỵ não và bệnh động mạch ngoại biên là những biến chứng thường gặp ở bệnh nhân đái tháo đường kéo dài. Vì vậy, ưu tiên các nguồn chất béo không bão hòa từ cá biển, dầu thực vật, quả bơ và các loại hạt có thể mang lại lợi ích kép cho cả chuyển hóa và tim mạch.
Một điểm rất quan trọng nhưng thường bị bỏ quên là đái tháo đường không chỉ là bệnh của đường huyết. Đây là căn bệnh ảnh hưởng đến gần như mọi cơ quan trong cơ thể. Đường huyết tăng kéo dài có thể làm tổn thương võng mạc gây bệnh võng mạc đái tháo đường, làm suy giảm chức năng thận dẫn đến bệnh thận đái tháo đường, gây tổn thương thần kinh ngoại biên, làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ não. Chính vì vậy, mục tiêu của chế độ ăn không chỉ là hạ một con số trên kết quả xét nghiệm mà còn là bảo vệ lâu dài các cơ quan quan trọng của cơ thể.
Trong thực hành lâm sàng, tôi nhận thấy nhiều bệnh nhân rất tập trung vào việc kiêng một vài món ăn cụ thể nhưng lại ít quan tâm đến bức tranh tổng thể. Có người bỏ hoàn toàn trái cây vì sợ đường nhưng vẫn thường xuyên sử dụng thực phẩm chế biến sẵn. Có người không dám ăn một miếng bánh nhỏ nhưng lại ít vận động và thừa cân kéo dài. Đái tháo đường không được quyết định bởi một bữa ăn riêng lẻ mà là kết quả của những thói quen được lặp lại trong nhiều năm.
Có lẽ thông điệp quan trọng nhất là người bệnh đái tháo đường không cần một chế độ ăn khắc nghiệt. Điều họ cần là một chế độ ăn cân bằng, bền vững và có thể duy trì lâu dài. Dinh dưỡng trong đái tháo đường không phải là nghệ thuật loại bỏ hoàn toàn một nhóm thực phẩm nào đó. Đó là quá trình lựa chọn thông minh hơn, ăn uống điều độ hơn và hiểu rõ hơn cách cơ thể phản ứng với thực phẩm.
Cũng giống như nhiều bệnh mạn tính khác, không có món ăn thần kỳ nào chữa được đái tháo đường. Nhưng cũng không có loại thuốc nào có thể thay thế hoàn toàn vai trò của dinh dưỡng. Trong cuộc chiến chống lại căn bệnh này, thuốc men và chế độ ăn không phải là hai lựa chọn cạnh tranh với nhau. Chúng là những người đồng đội cùng hướng đến một mục tiêu chung: giúp người bệnh sống khỏe mạnh hơn, hạn chế biến chứng và duy trì chất lượng cuộc sống trong nhiều năm về sau.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét