Nếu đái tháo đường thường được gọi là kẻ giết người thầm lặng thì tăng huyết áp cũng xứng đáng với danh xưng ấy. Phần lớn người bệnh không có triệu chứng rõ ràng trong nhiều năm. Họ vẫn làm việc, sinh hoạt và cảm thấy hoàn toàn bình thường dù huyết áp đã tăng cao kéo dài. Chỉ đến khi xuất hiện biến chứng như đột quỵ não, nhồi máu cơ tim, suy tim hoặc suy thận mạn, nhiều người mới biết mình đã mắc bệnh từ lâu.
Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, tăng huyết áp là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong sớm trên toàn cầu. Tại Việt Nam, tỷ lệ người trưởng thành mắc tăng huyết áp đang ngày càng gia tăng cùng với quá trình đô thị hóa, thay đổi lối sống và già hóa dân số. Điều đáng mừng là bên cạnh thuốc điều trị, chế độ ăn uống có vai trò rất quan trọng trong việc phòng ngừa cũng như kiểm soát bệnh.
Khi nhắc đến tăng huyết áp, điều đầu tiên mọi người thường nghĩ đến là muối. Thực tế, đây không phải là suy nghĩ sai. Natri trong muối ăn có khả năng giữ nước trong cơ thể. Khi lượng natri tăng cao kéo dài, thể tích dịch trong lòng mạch có xu hướng tăng lên, từ đó góp phần làm huyết áp tăng. Nhiều nghiên cứu lớn trên thế giới đã chứng minh rằng việc giảm lượng muối ăn có thể giúp hạ huyết áp ở cả người khỏe mạnh lẫn người đã mắc bệnh tăng huyết áp.
Một trong những nghiên cứu nổi tiếng nhất là nghiên cứu INTERSALT được thực hiện tại 52 quần thể dân cư thuộc 32 quốc gia khác nhau. Kết quả cho thấy những cộng đồng tiêu thụ ít natri hơn thường có mức huyết áp thấp hơn và huyết áp tăng chậm hơn theo tuổi. Những phát hiện này sau đó tiếp tục được củng cố bởi hàng loạt nghiên cứu can thiệp trên nhiều nhóm dân số khác nhau.
Tuy nhiên, sẽ là chưa đầy đủ nếu cho rằng tăng huyết áp chỉ là câu chuyện của muối. Trong thực hành lâm sàng, không ít người ăn khá nhạt nhưng vẫn mắc bệnh. Ngược lại, có những người ăn mặn trong nhiều năm nhưng huyết áp chỉ tăng nhẹ. Điều này cho thấy còn nhiều yếu tố khác tham gia vào quá trình hình thành bệnh.
Một trong những yếu tố quan trọng nhất là thừa cân và béo phì. Khi cân nặng tăng lên, tim phải làm việc nhiều hơn để bơm máu nuôi cơ thể. Đồng thời, mô mỡ cũng tiết ra nhiều chất trung gian sinh học có thể làm tăng hoạt động của hệ thần kinh giao cảm và hệ renin angiotensin aldosterone, hai hệ thống đóng vai trò quan trọng trong điều hòa huyết áp. Chính vì vậy, giảm cân thường là một trong những biện pháp giúp hạ huyết áp hiệu quả nhất ở người thừa cân.
Rượu bia cũng là một yếu tố thường bị đánh giá thấp. Nhiều nghiên cứu cho thấy việc sử dụng rượu bia kéo dài có thể làm tăng huyết áp và làm giảm hiệu quả của thuốc điều trị. Ngoài ra, rượu bia còn làm tăng nguy cơ rung nhĩ, đột quỵ não và bệnh cơ tim giãn. Điều đáng chú ý là đây đều là những bệnh lý mà các bác sĩ tim mạch gặp rất thường xuyên trong thực hành hằng ngày.
Một yếu tố khác ít được chú ý hơn là kali. Nếu natri có xu hướng làm tăng huyết áp thì kali lại giúp cơ thể đào thải natri qua thận và góp phần điều hòa huyết áp. Những thực phẩm giàu kali như chuối, cam, bưởi, rau xanh, các loại đậu và khoai củ thường xuất hiện trong các chế độ ăn được khuyến cáo cho người tăng huyết áp. Tuy nhiên, đối với bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn nặng, việc bổ sung kali cần được cá thể hóa theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
Trong nhiều năm qua, một trong những mô hình ăn uống được nghiên cứu kỹ nhất đối với tăng huyết áp là chế độ ăn DASH. Tên gọi này xuất phát từ cụm từ Dietary Approaches to Stop Hypertension, nghĩa là các biện pháp dinh dưỡng nhằm kiểm soát tăng huyết áp. Các nghiên cứu cho thấy chế độ ăn này có thể giúp hạ huyết áp đáng kể ở cả người mắc tăng huyết áp và người có huyết áp cao giới hạn.
Điểm đặc biệt của DASH không nằm ở một thực phẩm thần kỳ nào. Chế độ ăn này nhấn mạnh việc tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, sữa ít béo, cá và thịt gia cầm, đồng thời giảm thực phẩm chế biến sẵn, giảm muối, giảm thịt chế biến sẵn và hạn chế đồ uống có đường. Điều thú vị là đây cũng chính là mô hình ăn uống được chứng minh có lợi cho tim mạch, đái tháo đường típ 2 và kiểm soát cân nặng.
Nói cách khác, những thực phẩm làm tăng nguy cơ tăng huyết áp thường không phải là những món ăn xuất hiện một lần trong dịp lễ tết. Vấn đề nằm ở những thói quen được lặp lại mỗi ngày. Một gói mì ăn liền chứa lượng natri rất cao. Một bữa ăn thường xuyên có xúc xích, thịt xông khói hoặc đồ hộp cũng cung cấp lượng muối đáng kể. Các loại thức ăn nhanh và thực phẩm siêu chế biến hiện đại thường chứa nhiều natri hơn mức mà người tiêu dùng nhận ra.
Điều đáng lo ngại là tăng huyết áp không chỉ làm tăng nguy cơ đột quỵ não. Đây còn là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến suy tim. Khi trái tim phải làm việc chống lại áp lực cao trong nhiều năm, cơ tim sẽ dày lên rồi dần dần suy yếu. Tăng huyết áp kéo dài cũng là một trong những nguyên nhân quan trọng gây bệnh thận mạn. Nhiều bệnh nhân phải chạy thận nhân tạo ngày nay có tiền sử tăng huyết áp kéo dài trong nhiều năm trước đó.
Trong thực hành lâm sàng, tôi thường thấy người bệnh quá tập trung vào việc tìm một loại thực phẩm có khả năng hạ huyết áp. Người ta hỏi về cần tây, tỏi, trà thảo dược hoặc nhiều sản phẩm được quảng cáo trên mạng xã hội. Thực tế là chưa có loại thực phẩm nào có thể thay thế hoàn toàn vai trò của thuốc điều trị ở những bệnh nhân đã được chẩn đoán tăng huyết áp. Giá trị lớn nhất của dinh dưỡng không nằm ở một món ăn cụ thể mà nằm ở toàn bộ mô hình ăn uống được duy trì trong nhiều năm.
Tăng huyết áp không xuất hiện chỉ vì một bữa ăn mặn. Nó thường là kết quả của hàng nghìn bữa ăn, hàng nghìn lựa chọn lặp lại trong suốt cuộc đời. Vì vậy, việc kiểm soát bệnh cũng không đến từ một giải pháp thần kỳ. Nó đến từ những thay đổi nhỏ nhưng bền vững như ăn nhạt hơn một chút, giảm thực phẩm chế biến sẵn, duy trì cân nặng hợp lý, hạn chế rượu bia và tăng cường rau xanh trong mỗi bữa ăn. Những thay đổi ấy có vẻ đơn giản, nhưng khi được duy trì đủ lâu, chúng có thể tạo ra khác biệt rất lớn đối với sức khỏe tim mạch và tuổi thọ của mỗi người.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét