Có lẽ đau là tín hiệu cơ thể khiến con người quen thuộc nhất. Đau đầu sau một ngày căng thẳng, đau vai gáy vì ngồi sai tư thế, đau lưng sau khi bê vật nặng hoặc đau nhức cơ thể sau một buổi vận động quá sức đều là những trải nghiệm rất đời thường. Chính vì đau xuất hiện quá phổ biến nên nhiều người dần học cách sống chung với nó, xem đó như một phần tất yếu của tuổi tác, công việc hoặc sự mệt mỏi tích lũy theo thời gian.
“Chắc do thoái hóa thôi.”
“Ngồi nhiều quá nên đau.”
“Có tuổi rồi ai chẳng nhức mỏi.”
Những câu nói ấy quen thuộc đến mức đôi khi khiến một triệu chứng kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, trở thành điều bình thường trong đời sống của rất nhiều người. Nhưng trong y học, không phải mọi cơn đau kéo dài đều giống nhau. Có những cơn đau thực sự là hậu quả của việc cơ, xương, khớp đang chịu tải quá mức hoặc hao mòn theo thời gian. Tuy nhiên cũng có những cơn đau là cách cơ thể âm thầm báo rằng ở nơi nào đó đang có một quá trình bệnh lý diễn ra. Và điều quan trọng thường không nằm ở việc có đau hay không, mà là đau theo kiểu nào.
Một trong những khái niệm hữu ích nhất khi tự quan sát cơ thể là phân biệt giữa đau cơ học và đau bệnh lý. Đau cơ học là kiểu đau rất “đời thường”. Nó thường liên quan đến vận động, tư thế hoặc quá tải. Người ngồi máy tính nhiều thấy đau cổ vai gáy. Người lao động nặng đau vùng thắt lưng sau khi khuân vác. Người chạy bộ tăng khối lượng tập luyện thấy đau gối hoặc đau cơ sau vận động. Điểm chung của kiểu đau này là nó thường thay đổi theo hoạt động. Nghỉ ngơi thì đỡ hơn. Cử động sai tư thế hoặc dùng lực nhiều thì đau tăng lên. Buổi sáng có thể hơi cứng nhưng vận động nhẹ lại dễ chịu hơn.
Một ví dụ rất điển hình là đau lưng cơ học. Nhiều người mô tả cảm giác đau âm ỉ vùng thắt lưng sau một ngày làm việc dài, đặc biệt khi ngồi lâu hoặc bê vác nặng. Khi nằm nghỉ, chườm ấm hoặc thay đổi tư thế, cơn đau giảm đi đáng kể. Đây là nhóm đau khá thường gặp và phần lớn liên quan đến cơ, dây chằng hoặc thoái hóa cột sống.
Nhưng điều khiến bác sĩ quan tâm hơn thường là kiểu đau không còn đi theo “quy luật cơ học” nữa. Có những cơn đau xuất hiện ngay cả khi nghỉ ngơi. Đêm nằm đau hơn ban ngày. Cơn đau khiến người bệnh tỉnh giấc giữa đêm hoặc ngày càng tăng dần dù không vận động nặng hơn. Có người đau âm ỉ kéo dài, uống thuốc giảm đau chỉ đỡ ít hoặc đỡ rất ngắn rồi tái phát nhanh. Khi ấy, câu chuyện đôi khi không còn đơn giản là cơ xương khớp bị “mòn” nữa.
Trong thực hành lâm sàng, bác sĩ thường rất chú ý đến những đặc điểm gọi là “cờ đỏ” của đau kéo dài”. Đó là khi đau đi kèm sốt, sụt cân, mệt kéo dài, yếu tay chân, tê bì tăng dần, đau nhiều về đêm hoặc xuất hiện sau tuổi trung niên mà không có yếu tố cơ học rõ ràng. Không phải cứ có những dấu hiệu này là bệnh nguy hiểm, nhưng chúng thường là lý do đủ để cần tìm hiểu sâu hơn thay vì chỉ tiếp tục chịu đựng.
Ví dụ, một người đau lưng kéo dài nhiều tháng nhưng gần đây đau tăng rõ về đêm, sụt vài cân không chủ ý và cảm giác mệt hơn trước là câu chuyện khác hoàn toàn với đau lưng sau một buổi bê đồ nặng. Một người đau vai dai dẳng nhưng đồng thời ho kéo dài hoặc hụt hơi nhẹ hơn trước cũng là câu chuyện đáng suy nghĩ hơn việc đơn thuần “ngủ sai tư thế”.
Có một điều khá đặc biệt là một số bệnh lý ở phổi đôi khi lại biểu hiện bằng đau ở nơi không ai ngờ tới. Một khối u vùng đỉnh phổi có thể gây đau vai kéo dài. Tổn thương di căn xương có thể gây đau lưng, đau xương sườn hoặc đau cột sống trước khi người bệnh nhận ra các triệu chứng hô hấp rõ rệt. Điều khiến các trường hợp này dễ bị bỏ sót nằm ở chỗ cơn đau ban đầu thường rất giống đau cơ xương khớp thông thường.
Không chỉ ung thư, nhiều bệnh lý viêm miễn dịch cũng có kiểu đau rất khác với đau cơ học. Người bệnh đôi khi thấy cứng khớp buổi sáng kéo dài, đau nhiều lúc nghỉ hơn lúc vận động hoặc đau đối xứng ở nhiều vị trí cùng lúc. Cơ thể đang phản ứng viêm từ bên trong, nên cảm giác đau cũng mang một “nhịp điệu” khác.
Ngoài ra, thần kinh cũng có kiểu đau rất riêng. Đó không hẳn là đau nhức thông thường mà giống bỏng rát, điện giật, châm chích hoặc tê buốt lan theo đường đi của dây thần kinh. Người bệnh thường diễn tả rất khó, bởi cảm giác ấy khác hoàn toàn kiểu đau cơ hay đau xương mà họ từng biết.
Điều đáng suy nghĩ là con người có khả năng thích nghi rất mạnh với đau kéo dài. Chúng ta học cách tránh tư thế gây đau, uống thuốc khi cần, giảm vận động hoặc tự điều chỉnh cuộc sống quanh cơn đau mà không thật sự dừng lại để tự hỏi: “Vì sao cơ thể lại đau lâu như vậy?” Chính khả năng chịu đựng ấy đôi khi khiến những bệnh lý cần được phát hiện sớm lại âm thầm kéo dài trong nhiều tháng.
Trong việc tự khám cơ thể, có lẽ một câu hỏi rất đáng tự hỏi không phải là: “Tôi có đau không?”, mà là: “Cơn đau này đang cư xử như thế nào?” Nó có liên quan đến vận động không. Nghỉ ngơi có đỡ không. Nó có thay đổi theo thời gian không. Có đánh thức mình giữa đêm không. Có đi kèm những tín hiệu khác của cơ thể như sốt, sút cân, yếu sức hay khó thở không.
Đôi khi, đau chỉ đơn giản là cơ thể đang mệt. Nhưng cũng có lúc, nó là cách rất bền bỉ mà cơ thể dùng để nói rằng: “Có điều gì đó bên trong cần được chú ý hơn.”
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét