Có những thay đổi của cơ thể đến rất rõ ràng. Một cơn sốt khiến người ta phải nằm nghỉ. Một cơn đau buộc chúng ta dừng công việc. Nhưng cũng có những thay đổi âm thầm hơn nhiều, len vào đời sống theo cách gần như không gây báo động, cho đến khi người ta bắt đầu tự hỏi: “Dạo này mình sao thế nhỉ?”
Quên một cuộc hẹn. Đọc một đoạn văn rồi vài phút sau không nhớ mình vừa đọc gì. Đang nói bỗng quên mất từ định nói tiếp. Mở điện thoại lên nhưng không nhớ mình định tìm thứ gì. Làm việc lâu hơn trước nhưng hiệu quả giảm đi rõ rệt. Những điều ấy, thoạt nhìn, có vẻ chỉ là hệ quả của tuổi tác, áp lực công việc hoặc thiếu ngủ. Và trong rất nhiều trường hợp, điều đó đúng. Não bộ cũng giống như bất kỳ cơ quan nào khác, khi phải hoạt động quá tải sẽ biểu hiện bằng sự chậm chạp, thiếu sắc bén và dễ mệt mỏi hơn.
Nhưng cũng giống như mọi thay đổi khác của cơ thể, câu hỏi quan trọng không nằm ở việc thỉnh thoảng quên một điều gì đó, mà là: sự thay đổi ấy có đang trở nên khác thường không? Bởi trí nhớ không phải một chiếc hộp đơn giản chứa thông tin để khi đầy thì bắt đầu rơi rớt. Những gì chúng ta gọi là “nhớ” thực chất là kết quả của một hệ thống rất phức tạp, nơi não bộ liên tục ghi nhận, xử lý, lưu trữ rồi gọi lại dữ liệu mỗi ngày. Để điều này diễn ra trơn tru, não cần giấc ngủ đủ sâu, oxy đầy đủ, tuần hoàn tốt, hormone ổn định, dinh dưỡng phù hợp và cả trạng thái tinh thần tương đối cân bằng. Chỉ cần một vài mắt xích gặp trục trặc, khả năng tập trung và ghi nhớ đã có thể thay đổi đáng kể.
Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất của tình trạng “não như phủ sương” là thiếu ngủ kéo dài. Có những người ngủ vẫn đủ số giờ nhưng giấc ngủ chập chờn, thức dậy nhiều lần hoặc chất lượng ngủ kém kéo dài trong nhiều tháng. Não bộ không có đủ thời gian để “dọn dẹp” và củng cố ký ức, khiến người bệnh cảm thấy đầu óc nặng nề, dễ quên và khó tập trung hơn trước. Đây là điều rất thường gặp ở những người làm việc áp lực cao, trực đêm, chăm con nhỏ hoặc có tình trạng ngưng thở khi ngủ mà chính họ không nhận ra.
Trong chuyên ngành hô hấp, đây là một câu chuyện không hiếm. Có những người đến khám vì cảm giác mệt mỏi, giảm trí nhớ, mất tập trung kéo dài và nghĩ rằng mình đang “xuống sức” hoặc bắt đầu lão hóa sớm. Nhưng khi hỏi kỹ hơn, người thân lại kể rằng họ ngáy rất to, ngủ hay ngưng thở, ban ngày luôn buồn ngủ hoặc thức dậy vẫn thấy mệt. Khi não bộ thiếu oxy lặp đi lặp lại suốt đêm trong nhiều tháng hoặc nhiều năm, khả năng tập trung và ghi nhớ đương nhiên sẽ bị ảnh hưởng.
Stress và lo âu kéo dài cũng là một nguyên nhân rất phổ biến nhưng dễ bị xem nhẹ. Não bộ khi liên tục ở trạng thái căng thẳng sẽ ưu tiên xử lý cảm xúc và phản ứng sinh tồn hơn là lưu trữ thông tin mới. Đó là lý do nhiều người trong giai đoạn áp lực cao thường than phiền rằng mình “không còn minh mẫn như trước”. Họ quên nhiều hơn, làm việc chậm hơn và khó duy trì sự tập trung trong thời gian dài. Điều này không có nghĩa não đang tổn thương thực thể, nhưng cũng không nên xem là chuyện bình thường nếu kéo dài quá lâu.
Ngoài ra, có rất nhiều nguyên nhân thể chất âm thầm khác có thể khiến trí nhớ và sự tập trung suy giảm. Thiếu máu, rối loạn tuyến giáp, thiếu vitamin B12, rối loạn đường huyết hoặc một số bệnh lý mạn tính đều có thể làm não hoạt động kém hiệu quả hơn. Có người mô tả cảm giác như đầu óc luôn ở trạng thái mờ đục, suy nghĩ chậm hơn hoặc rất khó tập trung vào công việc từng làm dễ dàng trước đây. Không ít trường hợp sau khi điều chỉnh nguyên nhân nền, sự minh mẫn lại cải thiện đáng kể.
Tuy nhiên, có những thay đổi mà y học thần kinh luôn đặc biệt chú ý. Nếu giảm trí nhớ đi kèm thay đổi tính cách, khó tìm từ ngữ, mất định hướng, yếu tay chân, đau đầu mới xuất hiện hoặc những thay đổi thần kinh khác, đó không còn là câu chuyện đơn thuần của sự mệt mỏi. Đặc biệt ở người lớn tuổi, khi trí nhớ suy giảm bắt đầu ảnh hưởng đến sinh hoạt thường ngày như quên đường quen, quên uống thuốc, quên các cuộc trò chuyện gần đây hoặc lặp đi lặp lại cùng một câu hỏi, việc đánh giá kỹ hơn trở nên rất quan trọng.
Một điều đáng suy nghĩ là con người thường đánh giá trí nhớ của mình bằng những lỗi nhỏ nhất. Quên chìa khóa, quên tên ai đó hoặc đôi lúc quên một việc cần làm thật ra có thể xảy ra với bất kỳ ai, nhất là trong những ngày quá tải. Điều đáng để quan sát hơn nằm ở xu hướng thay đổi tổng thể. Liệu việc tập trung có đang khó hơn trước rõ rệt không. Liệu những công việc từng quen thuộc nay bắt đầu mất nhiều thời gian hơn không. Liệu cảm giác “đầu óc không còn như trước” chỉ là thoáng qua hay đã kéo dài hàng tháng.
Não bộ là cơ quan rất kỳ lạ. Nó hiếm khi lên tiếng bằng những tín hiệu quá rõ ràng ở giai đoạn đầu. Thay vào đó, nó âm thầm thay đổi hiệu suất làm việc của chính mình. Một người vẫn đi làm, vẫn sinh hoạt bình thường, nhưng bắt đầu thấy mình không còn nhanh nhạy, không còn dễ ghi nhớ hoặc không thể tập trung như trước nữa.
Trong việc tự khám cơ thể, đôi khi có một câu hỏi rất đáng tự hỏi: “Mình đang thật sự quên nhiều hơn, hay chỉ đang quá mệt?” Bởi giữa hai điều ấy có thể là thiếu ngủ, áp lực kéo dài, thiếu oxy, rối loạn chuyển hóa, nhưng đôi khi cũng là tín hiệu sớm của một vấn đề cần được lắng nghe nghiêm túc hơn.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét