Nếu quan sát số liệu thống kê của hầu hết các quốc gia trên thế giới, chúng ta sẽ nhận thấy một điểm rất giống nhau. Phần lớn các trường hợp ung thư được chẩn đoán ở người trung niên và người cao tuổi. Ung thư đại trực tràng thường gặp sau tuổi năm mươi. Ung thư tuyến tiền liệt chủ yếu được phát hiện ở nam giới lớn tuổi. Ung thư dạ dày, ung thư tụy và ung thư phổi cũng có tỷ lệ mắc tăng dần theo tuổi. Điều này khiến nhiều người cho rằng tuổi già chính là nguyên nhân gây ung thư. Thực tế không hoàn toàn như vậy. Tuổi tác không phải là tác nhân trực tiếp tạo ra tế bào ung thư mà giống như một chiếc đồng hồ ghi nhận quãng thời gian cơ thể đã trải qua. Càng sống lâu thì tế bào càng có nhiều cơ hội tích lũy những biến đổi dẫn đến ung thư.
Để hiểu điều này, hãy quay trở lại với quá trình hình thành tế bào ung thư. Mỗi tế bào trong cơ thể đều phải phân chia để tạo ra tế bào mới thay thế những tế bào đã già hoặc bị tổn thương. Mỗi lần phân chia, toàn bộ DNA phải được sao chép gần như hoàn hảo. Mặc dù cơ thể có hệ thống sửa chữa DNA rất hiệu quả nhưng không có cơ chế nào đạt độ chính xác tuyệt đối. Sau hàng triệu lần phân chia trong suốt nhiều chục năm, một số lỗi nhỏ vẫn có thể xuất hiện. Phần lớn những lỗi này được sửa chữa hoặc tế bào mang lỗi sẽ tự chết. Tuy nhiên, một số rất ít đột biến vẫn tồn tại và tích lũy dần theo thời gian. Chính sự tích lũy kéo dài này mới là nền tảng để một tế bào bình thường từng bước trở thành tế bào ung thư.
Có thể hình dung bộ gen giống như một cuốn sách được chép lại hàng triệu lần. Mỗi lần sao chép gần như hoàn hảo nhưng vẫn có khả năng xuất hiện một vài lỗi đánh máy. Một lỗi đơn lẻ thường không làm thay đổi nội dung của cả cuốn sách. Thế nhưng nếu những lỗi ấy tiếp tục tích lũy qua hàng chục năm và rơi đúng vào những đoạn quan trọng thì ý nghĩa của cuốn sách sẽ dần bị thay đổi. Tế bào cũng hoạt động theo nguyên lý tương tự. Ung thư thường không xuất hiện sau một đột biến duy nhất mà là kết quả của rất nhiều biến đổi xảy ra liên tiếp trong thời gian rất dài.
Không chỉ các lỗi sao chép tự nhiên, tế bào còn phải đối mặt với rất nhiều tác nhân từ môi trường sống. Một người hút thuốc lá trong ba mươi năm sẽ để tế bào phổi tiếp xúc với hàng nghìn chất độc mỗi ngày. Một người nhiễm virus viêm gan B kéo dài sẽ có tế bào gan liên tục bị tổn thương rồi tái tạo trong nhiều năm. Người thường xuyên tiếp xúc với ánh nắng mà không bảo vệ da sẽ khiến DNA của tế bào da chịu tác động lặp đi lặp lại từ tia cực tím. Mỗi lần tổn thương như vậy lại tạo thêm cơ hội xuất hiện đột biến. Chính vì các yếu tố nguy cơ này tồn tại trong nhiều năm nên tỷ lệ mắc ung thư cũng tăng dần theo tuổi.
Tuổi cao còn đi kèm với những thay đổi của hệ miễn dịch. Khi còn trẻ, hệ miễn dịch hoạt động rất hiệu quả trong việc phát hiện và loại bỏ các tế bào bất thường. Nhiều nghiên cứu cho thấy mỗi ngày cơ thể có thể tạo ra những tế bào mang đột biến nhưng phần lớn đều bị tiêu diệt trước khi hình thành khối u. Tuy nhiên theo thời gian, khả năng nhận diện và tiêu diệt các tế bào này giảm dần. Điều đó không có nghĩa hệ miễn dịch ngừng hoạt động mà chỉ là hiệu quả giám sát không còn mạnh như trước. Khi số lượng đột biến tăng lên trong khi khả năng kiểm soát giảm xuống thì nguy cơ xuất hiện ung thư cũng cao hơn.
Bên cạnh đó, nhiều mô trong cơ thể cũng thay đổi theo tuổi. Quá trình viêm mạn tính ở mức độ thấp diễn ra ở nhiều cơ quan. Khả năng sửa chữa tổn thương của tế bào giảm dần. Các cơ chế bảo vệ ADN không còn hoạt động hiệu quả như thời trẻ. Những thay đổi này tạo ra một môi trường thuận lợi hơn để các tế bào bất thường tồn tại và phát triển. Đây là lý do vì sao cùng tiếp xúc với một yếu tố nguy cơ nhưng người lớn tuổi thường có nguy cơ mắc ung thư cao hơn người trẻ.
Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa ung thư chỉ là bệnh của người cao tuổi. Trong thực hành lâm sàng vẫn có những bệnh nhân ba mươi hoặc bốn mươi tuổi mắc ung thư phổi dù chưa từng hút thuốc. Ung thư vú có thể xuất hiện ở phụ nữ ngoài ba mươi tuổi. Ung thư tuyến giáp thường gặp ở người trẻ hơn so với nhiều loại ung thư khác. Ung thư tinh hoàn chủ yếu xuất hiện ở nam giới từ mười lăm đến ba mươi lăm tuổi. Một số bệnh bạch cầu cấp và u lympho cũng gặp ở trẻ em hoặc thanh niên. Điều này cho thấy tuổi tác chỉ là một yếu tố nguy cơ chứ không phải điều kiện bắt buộc để ung thư xuất hiện.
Ngược lại, rất nhiều người sống đến chín mươi tuổi mà chưa bao giờ mắc ung thư. Điều đó chứng minh rằng tuổi cao không quyết định số phận của mỗi người. Nguy cơ ung thư luôn là kết quả của sự kết hợp giữa yếu tố di truyền, môi trường sống, lối sống và thời gian. Một người không hút thuốc lá, hạn chế rượu bia, duy trì cân nặng hợp lý, vận động thường xuyên, tiêm vắc xin viêm gan B, tiêm vắc xin HPV khi phù hợp và tham gia tầm soát định kỳ sẽ có nguy cơ mắc nhiều loại ung thư thấp hơn đáng kể so với người có nhiều yếu tố nguy cơ dù cùng độ tuổi.
Hiểu đúng mối liên hệ giữa tuổi tác và ung thư còn giúp chúng ta hiểu vì sao các chương trình tầm soát thường được khuyến cáo bắt đầu từ một độ tuổi nhất định. Nội soi đại trực tràng thường được khuyến cáo từ khoảng năm mươi tuổi ở người có nguy cơ trung bình vì từ thời điểm đó tỷ lệ xuất hiện polyp và ung thư đại trực tràng bắt đầu tăng rõ rệt. Chụp nhũ ảnh để tầm soát ung thư vú cũng được chỉ định theo từng nhóm tuổi và từng mức nguy cơ. Việc lựa chọn thời điểm tầm soát không phải ngẫu nhiên mà dựa trên sự hiểu biết về quá trình tích lũy đột biến trong suốt cuộc đời.
Có một điều rất đáng suy ngẫm. Chúng ta không thể làm thời gian ngừng trôi và cũng không thể ngăn cơ thể già đi. Nhưng chúng ta hoàn toàn có thể làm chậm quá trình tích lũy những tổn thương dẫn đến ung thư. Mỗi điếu thuốc không hút, mỗi mũi vắc xin được tiêm đúng lúc, mỗi lần điều trị triệt để nhiễm Helicobacter pylori, mỗi lần khám sức khỏe đúng hẹn và mỗi thay đổi tích cực trong lối sống đều góp phần làm giảm nguy cơ xuất hiện những đột biến nguy hiểm trong tương lai.
Tuổi tác là điều không ai có thể lựa chọn nhưng cách chúng ta chăm sóc sức khỏe trong suốt cuộc đời lại là điều hoàn toàn có thể quyết định. Càng hiểu rõ vì sao nguy cơ ung thư tăng theo tuổi, chúng ta càng nhận ra rằng mục tiêu của y học không phải là chống lại quá trình lão hóa mà là giúp mỗi người bước qua những năm tháng của cuộc đời với một cơ thể khỏe mạnh hơn và một nguy cơ mắc bệnh thấp hơn nhờ những lựa chọn đúng đắn ngay từ hôm nay.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét