Đây có lẽ là một trong những câu hỏi tôi được nghe nhiều nhất trong quá trình làm việc với bệnh nhân ung thư. Gần như ngay sau khi biết chẩn đoán, bên cạnh những thắc mắc về giai đoạn bệnh, phương pháp điều trị hay tiên lượng, người bệnh và gia đình thường hỏi: "Bác sĩ ơi, bây giờ nên ăn gì?" Đằng sau câu hỏi ấy là mong muốn rất chính đáng rằng dinh dưỡng có thể giúp cơ thể khỏe hơn, chống lại bệnh tật tốt hơn và tăng cơ hội điều trị thành công.
Tuy nhiên, cũng chính vì nỗi lo lắng đó mà bệnh nhân ung thư thường trở thành đối tượng của vô số lời khuyên thiếu cơ sở khoa học. Có người được khuyên phải bỏ hoàn toàn thịt đỏ. Có người được yêu cầu kiêng tất cả đường. Có người chỉ ăn rau củ hoặc uống nước ép trong thời gian dài. Một số khác lại được giới thiệu những thực phẩm đắt tiền với lời quảng cáo có thể tiêu diệt tế bào ung thư hoặc thay thế thuốc điều trị. Trong thực hành lâm sàng, không ít bệnh nhân đến khám với tình trạng suy dinh dưỡng nặng không phải vì khối u tiến triển quá nhanh, mà vì họ đã tự áp dụng những chế độ ăn cực đoan trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng.
Điều đầu tiên cần khẳng định là cho đến nay không có thực phẩm nào được chứng minh có khả năng chữa khỏi ung thư. Không có loại rau, loại quả, nấm, thảo dược hay thực phẩm chức năng nào có thể thay thế vai trò của phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, điều trị nhắm trúng đích hoặc miễn dịch trị liệu. Nếu có một thực phẩm thực sự chữa được ung thư, nó đã trở thành một phần của phác đồ điều trị từ lâu chứ không chỉ xuất hiện trong các lời truyền miệng trên mạng xã hội.
Mục tiêu của dinh dưỡng trong ung thư thực chất rất rõ ràng. Thứ nhất là duy trì cân nặng và khối cơ. Thứ hai là giảm nguy cơ suy dinh dưỡng. Thứ ba là giúp người bệnh đủ sức tiếp nhận các phương pháp điều trị. Cuối cùng là cải thiện chất lượng cuộc sống trong suốt quá trình chống chọi với bệnh tật.
Nhiều nghiên cứu cho thấy suy dinh dưỡng là một trong những vấn đề thường gặp ở bệnh nhân ung thư. Tỷ lệ này đặc biệt cao ở các ung thư đường tiêu hóa như ung thư thực quản, ung thư dạ dày, ung thư tụy và ung thư đại trực tràng giai đoạn tiến triển. Bệnh nhân ung thư phổi giai đoạn muộn cũng thường gặp tình trạng sụt cân và mất khối cơ. Nguyên nhân không chỉ do ăn uống kém mà còn do các chất trung gian viêm do khối u tiết ra làm thay đổi chuyển hóa của cơ thể. Vì vậy, việc duy trì dinh dưỡng đầy đủ không đơn thuần là cung cấp năng lượng mà còn là một phần của chăm sóc ung thư hiện đại.
Trong hầu hết các trường hợp, người bệnh cần một chế độ ăn đa dạng và cân đối. Protein đóng vai trò đặc biệt quan trọng bởi đây là nguyên liệu để duy trì khối cơ, phục hồi mô tổn thương và hỗ trợ hệ miễn dịch. Các nguồn protein tốt bao gồm cá, thịt nạc, trứng, sữa, tôm, cua, đậu phụ và các loại đậu. Nhiều bệnh nhân lo ngại rằng ăn thịt sẽ làm khối u phát triển nhanh hơn. Cho đến nay không có bằng chứng khoa học nào chứng minh rằng việc sử dụng lượng protein hợp lý từ thực phẩm thông thường làm ung thư tiến triển nhanh hơn. Ngược lại, thiếu protein kéo dài có thể khiến cơ thể suy kiệt và giảm khả năng chịu đựng điều trị.
Tinh bột cũng là một nhóm thực phẩm thường bị hiểu lầm. Sau khi đọc các thông tin trên mạng, nhiều người cố gắng loại bỏ hoàn toàn cơm, bánh mì hoặc các thực phẩm chứa carbohydrate với lý do "không cho ung thư ăn đường". Đây là cách hiểu chưa chính xác. Tất cả tế bào trong cơ thể, bao gồm tế bào não, tế bào cơ và tế bào miễn dịch đều cần glucose để hoạt động. Khi không ăn carbohydrate, cơ thể vẫn tự tạo glucose từ các nguồn khác để duy trì sự sống. Hiện nay chưa có bằng chứng cho thấy việc loại bỏ hoàn toàn carbohydrate có thể chữa ung thư hoặc làm khối u biến mất. Trong khi đó, việc kiêng khem quá mức lại dễ dẫn đến sụt cân và suy dinh dưỡng.
Đối với chất béo, ưu tiên nên dành cho các nguồn chất béo không bão hòa như cá biển, các loại hạt, dầu thực vật và quả bơ. Đây là những thực phẩm giàu năng lượng, đặc biệt hữu ích đối với những bệnh nhân đang bị sụt cân hoặc ăn uống kém. Trong thực tế, nhiều bệnh nhân ung thư cần tăng cường năng lượng khẩu phần thay vì hạn chế quá mức như người khỏe mạnh.
Rau xanh và trái cây vẫn là thành phần quan trọng trong chế độ ăn của người bệnh ung thư. Chúng cung cấp vitamin, khoáng chất, chất xơ và nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa rằng chỉ ăn rau quả là đủ. Một chế độ ăn chỉ gồm rau củ hoặc nước ép có thể nhanh chóng dẫn đến thiếu năng lượng và thiếu protein. Không ít bệnh nhân đã phải nhập viện vì suy kiệt sau khi theo đuổi những chế độ ăn như vậy.
Nhu cầu dinh dưỡng cũng có thể thay đổi tùy theo loại ung thư và phương pháp điều trị. Bệnh nhân ung thư đầu cổ hoặc ung thư thực quản thường gặp khó khăn trong việc nuốt thức ăn. Bệnh nhân hóa trị có thể buồn nôn, thay đổi vị giác hoặc chán ăn. Người đang xạ trị vùng bụng có thể xuất hiện tiêu chảy. Vì vậy, chế độ ăn lý tưởng không phải là một thực đơn áp dụng cho tất cả mọi người mà cần được điều chỉnh phù hợp với từng hoàn cảnh cụ thể.
Một câu hỏi khác mà bệnh nhân thường đặt ra là có nên sử dụng thực phẩm chức năng hay không. Đối với phần lớn bệnh nhân có thể ăn uống được bình thường, các chất dinh dưỡng nên được ưu tiên lấy từ thực phẩm tự nhiên. Hiện nay chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy các sản phẩm bổ sung vitamin liều cao hoặc các chế phẩm quảng cáo tăng miễn dịch có thể cải thiện tiên lượng ung thư ở đa số người bệnh. Thậm chí một số sản phẩm còn có nguy cơ tương tác với thuốc điều trị.
Là bác sĩ điều trị ung thư, tôi thường nói với bệnh nhân rằng cơ thể đang bước vào một cuộc chiến dài hơi. Trong cuộc chiến ấy, thuốc men là vũ khí quan trọng nhưng dinh dưỡng chính là hậu cần. Một đội quân thiếu hậu cần sẽ khó có thể chiến đấu hiệu quả, dù sở hữu những vũ khí hiện đại nhất. Vì vậy, mục tiêu của dinh dưỡng không phải là thay thế điều trị mà là tạo điều kiện để điều trị phát huy hiệu quả tối đa.
Người bệnh ung thư không cần tìm kiếm một loại thực phẩm thần kỳ. Điều họ cần là một chế độ ăn đầy đủ năng lượng, đủ protein, đa dạng thực phẩm và phù hợp với tình trạng cụ thể của mình. Trong phần lớn trường hợp, ăn được, ăn ngon và duy trì thể trạng tốt quan trọng hơn rất nhiều so với việc theo đuổi những chế độ ăn kiêng khắc nghiệt chưa được khoa học chứng minh. Và đôi khi, một bữa cơm cân bằng, hợp khẩu vị, ăn cùng gia đình lại mang đến giá trị lớn hơn nhiều so với những lời hứa hẹn kỳ diệu xuất hiện trên mạng xã hội.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét