Ung thư là một trong những căn bệnh khiến con người lo sợ nhất. Khi nghe ai đó được chẩn đoán ung thư, nhiều người thường tự hỏi nguyên nhân đến từ đâu. Có phải do di truyền? Do môi trường ô nhiễm? Do hút thuốc lá? Hay do những gì đã ăn trong nhiều năm trước đó? Chính vì nỗi lo ấy mà thị trường luôn xuất hiện vô số lời quảng cáo về những thực phẩm được cho là chống ung thư hoặc ngăn ngừa ung thư hiệu quả. Từ các loại rau củ quen thuộc cho đến những thực phẩm đắt tiền được nhập khẩu từ nhiều nơi trên thế giới, tất cả đều từng được gắn cho những danh hiệu đầy hấp dẫn như thực phẩm chống ung thư, thực phẩm phòng ung thư hay thậm chí là thực phẩm tiêu diệt tế bào ung thư.
Sự thật khoa học lại vừa đơn giản vừa phức tạp hơn nhiều. Không có loại thực phẩm nào có khả năng bảo đảm một người sẽ không mắc ung thư. Đồng thời cũng không có loại thực phẩm đơn lẻ nào đủ sức tạo ra sự bảo vệ tuyệt đối trước căn bệnh này. Ung thư không phải là hậu quả của một bữa ăn, một loại thức uống hay một quyết định sai lầm trong vài ngày hoặc vài tháng. Đây thường là kết quả của một quá trình tích lũy kéo dài trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ, dưới tác động của rất nhiều yếu tố khác nhau.
Ngày nay, các nhà khoa học hiểu rằng ung thư xuất hiện khi các tế bào trong cơ thể tích lũy đủ những biến đổi về vật chất di truyền để mất đi khả năng kiểm soát sự phát triển bình thường. Quá trình này chịu ảnh hưởng bởi tuổi tác, yếu tố di truyền, thuốc lá, rượu bia, tình trạng nhiễm virus hoặc vi khuẩn, môi trường sống, nghề nghiệp và cả lối sống. Trong bức tranh phức tạp ấy, dinh dưỡng là một mảnh ghép quan trọng nhưng không phải là mảnh ghép duy nhất.
Điều đáng chú ý là phần lớn các nghiên cứu hiện đại không tập trung vào một loại thực phẩm cụ thể mà quan tâm nhiều hơn đến toàn bộ mô hình ăn uống. Điều này xuất phát từ thực tế rằng con người không ăn riêng lẻ từng dưỡng chất. Chúng ta ăn những bữa ăn hoàn chỉnh, trong đó hàng trăm hợp chất khác nhau tương tác với nhau và tác động lên cơ thể trong thời gian dài. Chính vì vậy, câu hỏi "ăn gì để phòng ung thư" đôi khi không quan trọng bằng câu hỏi "duy trì chế độ ăn như thế nào trong nhiều năm".
Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy một số yếu tố dinh dưỡng có liên quan đến nguy cơ mắc nhiều loại ung thư khác nhau. Vai trò của chế độ ăn được ghi nhận rõ nhất đối với ung thư đại trực tràng, một trong những loại ung thư phổ biến nhất hiện nay. Những người ăn ít chất xơ, ít rau xanh, thường xuyên sử dụng thịt đỏ và đặc biệt là thịt chế biến sẵn có nguy cơ mắc bệnh cao hơn. Ngoài ra, chế độ ăn không lành mạnh dẫn đến thừa cân, béo phì còn liên quan đến nguy cơ gia tăng của nhiều loại ung thư khác như ung thư vú sau mãn kinh, ung thư nội mạc tử cung, ung thư gan, ung thư tụy và ung thư thận. Điều đó cho thấy ảnh hưởng của dinh dưỡng không chỉ nằm ở bản thân thực phẩm mà còn thông qua những thay đổi lâu dài về chuyển hóa của cơ thể.
Những thực phẩm giàu rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu thường được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ thấp hơn đối với một số ung thư đường tiêu hóa, đặc biệt là ung thư đại trực tràng. Những thực phẩm này cung cấp chất xơ, vitamin, khoáng chất và nhiều hợp chất sinh học có khả năng hỗ trợ các cơ chế bảo vệ tự nhiên của cơ thể. Chất xơ còn góp phần duy trì hệ vi sinh vật đường ruột khỏe mạnh, một lĩnh vực đang nhận được rất nhiều sự quan tâm trong nghiên cứu ung thư hiện đại.
Ngược lại, một số thói quen ăn uống đã được chứng minh có thể làm tăng nguy cơ ung thư. Trong số đó, việc tiêu thụ thường xuyên thịt chế biến sẵn là một ví dụ được nghiên cứu rất nhiều. Rượu bia cũng là một yếu tố nguy cơ quan trọng nhưng thường bị đánh giá thấp. Nhiều người cho rằng rượu bia chủ yếu gây hại cho gan, nhưng trên thực tế việc sử dụng rượu bia có liên quan đến nguy cơ gia tăng của nhiều loại ung thư như ung thư thực quản, ung thư khoang miệng, ung thư thanh quản, ung thư gan, ung thư đại trực tràng và ung thư vú. Điều đáng tiếc là đây lại là một trong những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được bằng lựa chọn của mỗi cá nhân.
Tuy nhiên, khi nói về phòng ngừa ung thư, điều quan trọng là tránh rơi vào hai thái cực. Thái cực thứ nhất là cho rằng thức ăn không có vai trò gì đáng kể nên không cần quan tâm đến chế độ ăn. Thái cực thứ hai là tin rằng chỉ cần ăn đúng thì chắc chắn sẽ không bao giờ mắc ung thư. Cả hai quan điểm này đều không phản ánh đúng thực tế khoa học.
Một người có chế độ ăn rất lành mạnh vẫn có thể mắc ung thư. Điều đó không có nghĩa rằng chế độ ăn ấy vô ích. Cũng giống như việc thắt dây an toàn không thể bảo đảm tuyệt đối rằng một người sẽ không bị thương trong mọi vụ tai nạn giao thông, nhưng nó vẫn làm giảm đáng kể nguy cơ. Dinh dưỡng là một yếu tố giúp giảm nguy cơ chứ không phải một lá chắn tuyệt đối.
Có lẽ điều quan trọng nhất mà khoa học đã chứng minh được là những lựa chọn nhỏ được lặp lại mỗi ngày có thể tạo ra khác biệt lớn sau nhiều năm. Một bữa ăn giàu rau xanh sẽ không ngăn ngừa ung thư ngay ngày hôm sau. Một lần từ chối rượu bia cũng không lập tức làm thay đổi sức khỏe. Nhưng hàng nghìn bữa ăn lành mạnh, hàng nghìn lựa chọn đúng đắn được duy trì trong nhiều năm có thể góp phần tạo nên một môi trường thuận lợi hơn cho cơ thể chống lại bệnh tật.
Là bác sĩ điều trị ung thư, tôi thường gặp những bệnh nhân cố gắng tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi vì sao mình mắc bệnh. Đó là một câu hỏi hoàn toàn dễ hiểu nhưng không phải lúc nào cũng có lời giải đơn giản. Ung thư hiếm khi xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất. Điều chúng ta có thể làm không phải là tìm kiếm sự bảo đảm tuyệt đối, mà là chủ động giảm thiểu những nguy cơ đã được khoa học chứng minh.
Thức ăn không phải là thuốc chống ung thư. Nhưng thức ăn là một phần của lối sống có thể ảnh hưởng đến nguy cơ ung thư trong suốt cuộc đời. Và có lẽ giá trị lớn nhất của dinh dưỡng không nằm ở việc hứa hẹn sự miễn nhiễm với bệnh tật, mà nằm ở khả năng giúp chúng ta sống khỏe mạnh hơn, lâu dài hơn và tạo thêm nhiều cơ hội để cơ thể tự bảo vệ mình trước những thách thức của thời gian.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét