Hiểu đúng về ung thư - Số 03 - Vì sao cơ thể không tiêu diệt được tế bào ung thư?

Khi biết rằng tế bào ung thư thực chất được hình thành từ chính những tế bào bình thường của cơ thể thì rất nhiều người sẽ đặt ra một câu hỏi rất hợp lý. Nếu cơ thể con người có hệ miễn dịch mạnh mẽ để chống lại vi khuẩn virus và nhiều tác nhân gây bệnh khác thì tại sao lại không tiêu diệt được tế bào ung thư ngay từ khi chúng mới xuất hiện. Phải chăng hệ miễn dịch đã mất tác dụng hoặc cơ thể hoàn toàn không nhận ra sự tồn tại của những tế bào bất thường này. Thực tế lại phức tạp hơn rất nhiều. Cơ thể chúng ta vẫn liên tục phát hiện và loại bỏ các tế bào có nguy cơ trở thành ung thư. Chỉ khi cuộc chiến kéo dài và tế bào ung thư dần tìm được cách thích nghi thì bệnh mới có cơ hội hình thành.

Mỗi ngày hàng tỷ tế bào trong cơ thể được sinh ra và cũng có hàng tỷ tế bào già cỗi hoặc hư hỏng bị loại bỏ. Trong quá trình đó luôn có một số tế bào xuất hiện đột biến gen. Đa số những tế bào này sẽ tự chết hoặc bị các cơ chế sửa chữa của cơ thể khắc phục trước khi gây ra vấn đề. Nếu một tế bào mang đột biến vẫn tiếp tục tồn tại thì hệ miễn dịch sẽ trở thành tuyến phòng thủ tiếp theo. Có thể hình dung hệ miễn dịch giống như một lực lượng tuần tra hoạt động không ngừng nghỉ. Các tế bào miễn dịch liên tục di chuyển trong máu trong hệ bạch huyết và trong các mô để tìm kiếm những tế bào có dấu hiệu bất thường. Khi phát hiện một tế bào có những protein lạ trên bề mặt hoặc có biểu hiện khác với tế bào bình thường chúng sẽ kích hoạt quá trình tiêu diệt.

Trong số các tế bào miễn dịch thì tế bào lympho T có vai trò đặc biệt quan trọng. Chúng có khả năng nhận diện những mảnh protein bất thường được tế bào ung thư trình diện trên bề mặt rồi giải phóng các chất làm chết tế bào đó. Bên cạnh đó còn có tế bào NK hay còn gọi là tế bào diệt tự nhiên. Loại tế bào này có khả năng tiêu diệt những tế bào mất đi các dấu hiệu nhận diện bình thường mà không cần phải chờ hệ miễn dịch học cách nhận biết trước. Đại thực bào cũng tham gia bằng cách nuốt và phân hủy những tế bào bất thường đồng thời gửi tín hiệu để huy động thêm nhiều thành phần miễn dịch khác đến hỗ trợ. Chính nhờ sự phối hợp này mà rất nhiều tế bào có nguy cơ trở thành ung thư đã bị loại bỏ từ rất sớm và chúng ta không bao giờ biết rằng chúng từng tồn tại.

Nếu hệ miễn dịch hoạt động hiệu quả như vậy thì tại sao ung thư vẫn xuất hiện. Câu trả lời nằm ở khả năng tiến hóa rất đặc biệt của tế bào ung thư. Cũng giống như vi khuẩn có thể kháng kháng sinh sau nhiều lần tiếp xúc với thuốc, tế bào ung thư cũng liên tục tích lũy thêm các đột biến mới. Trong số hàng triệu tế bào bất thường sẽ có một số tế bào vô tình mang những đặc điểm giúp chúng tránh được sự phát hiện của hệ miễn dịch. Những tế bào này tiếp tục sống sót sinh sản và dần trở thành thành phần chủ yếu của khối u.

Một trong những cách phổ biến nhất mà tế bào ung thư sử dụng là làm giảm khả năng trình diện các protein bất thường trên bề mặt. Khi đó tế bào lympho T sẽ khó nhận ra mục tiêu cần tiêu diệt. Một số tế bào ung thư còn tiết ra những chất làm suy yếu hoạt động của các tế bào miễn dịch xung quanh. Thay vì tạo ra một môi trường thuận lợi cho miễn dịch hoạt động chúng lại biến khu vực xung quanh khối u thành nơi ức chế miễn dịch khiến các tế bào bảo vệ cơ thể trở nên mệt mỏi hoặc mất chức năng.

Không chỉ dừng lại ở đó nhiều loại ung thư còn biết cách lợi dụng chính những cơ chế kiểm soát vốn được cơ thể tạo ra để bảo vệ các mô lành. Bình thường hệ miễn dịch cần có những chiếc phanh để tránh tấn công nhầm vào tế bào khỏe mạnh và gây ra các bệnh tự miễn. Một trong những chiếc phanh quan trọng này là protein PD-L1. Khi PD-L1 trên bề mặt tế bào gắn với thụ thể PD-1 trên tế bào lympho T thì tín hiệu tiêu diệt sẽ bị giảm đi. Nhiều tế bào ung thư phổi ung thư bàng quang ung thư thực quản ung thư đầu cổ và một số loại ung thư khác lại sản xuất rất nhiều PD-L1. Chúng giống như đang giơ lên một tấm thẻ nhận diện giả để đánh lừa hệ miễn dịch rằng mình là tế bào bình thường và không nên bị tấn công. Đây chính là một trong những cơ chế quan trọng giúp khối u tiếp tục phát triển dù xung quanh vẫn có rất nhiều tế bào miễn dịch.

Một yếu tố khác cũng góp phần làm giảm khả năng chống ung thư của cơ thể là tuổi tác. Khi con người già đi hệ miễn dịch không còn hoạt động mạnh như trước. Số lượng và chất lượng của nhiều loại tế bào miễn dịch đều giảm dần khiến khả năng nhận diện tế bào bất thường cũng suy yếu. Những người sử dụng thuốc ức chế miễn dịch sau ghép tạng người nhiễm HIV giai đoạn chưa được điều trị hiệu quả hoặc người mắc một số bệnh suy giảm miễn dịch bẩm sinh cũng có nguy cơ mắc một số bệnh ung thư cao hơn. Điều này cho thấy vai trò rất quan trọng của hệ miễn dịch trong việc ngăn chặn sự hình thành và phát triển của khối u.

Các nhà khoa học ngày nay không còn xem cuộc chiến giữa ung thư và cơ thể là một trận chiến chỉ diễn ra giữa tế bào ung thư với tế bào miễn dịch. Xung quanh khối u còn tồn tại một hệ sinh thái rất phức tạp gồm mạch máu, nguyên bào sợi, các tế bào viêm và nhiều loại chất trung gian hóa học. Tất cả tạo nên môi trường vi mô của khối u. Có những môi trường khiến tế bào miễn dịch hoạt động rất mạnh nhưng cũng có những môi trường gần như vô hiệu hóa hoàn toàn khả năng chống ung thư. Đây là một trong những lý do vì sao hai bệnh nhân cùng mắc ung thư phổi hoặc cùng mắc ung thư đại trực tràng nhưng đáp ứng điều trị lại rất khác nhau.

Hiểu được cơ chế tế bào ung thư trốn tránh hệ miễn dịch đã mở ra một bước ngoặt lớn trong điều trị. Nếu trước đây bác sĩ chủ yếu sử dụng phẫu thuật hóa trị hoặc xạ trị để loại bỏ khối u thì hiện nay còn có miễn dịch trị liệu. Thay vì tấn công trực tiếp vào tế bào ung thư các thuốc miễn dịch giúp giải phóng chiếc phanh đang kìm hãm tế bào lympho T để hệ miễn dịch có thể nhận diện và tiêu diệt khối u hiệu quả hơn. Những thuốc ức chế PD-1 hoặc PD-L1 đã làm thay đổi tiên lượng của nhiều bệnh nhân mắc ung thư phổi không tế bào nhỏ, ung thư hắc tố da, ung thư thận, ung thư bàng quang và nhiều loại ung thư khác. Tuy nhiên không phải mọi bệnh nhân đều đáp ứng với phương pháp này vì mỗi khối u có đặc điểm sinh học và môi trường miễn dịch riêng.

Điều quan trọng nhất mà chúng ta cần nhớ là sự xuất hiện của ung thư không có nghĩa hệ miễn dịch hoàn toàn vô dụng. Ngược lại hệ miễn dịch đã âm thầm bảo vệ chúng ta trong suốt cuộc đời bằng cách loại bỏ vô số tế bào bất thường trước khi chúng kịp phát triển thành bệnh. Ung thư chỉ xuất hiện khi một số tế bào tích lũy đủ đột biến để vừa phát triển mạnh vừa tìm được cách né tránh sự giám sát của cơ thể. Đây không phải là thất bại của một cơ chế đơn lẻ mà là kết quả của một cuộc cạnh tranh kéo dài giữa tế bào ung thư và hệ miễn dịch.

Hiểu được cuộc chiến thầm lặng này cũng giúp chúng ta nhìn nhận ung thư dưới góc độ khoa học hơn. Đó không phải là căn bệnh xuất hiện vì cơ thể quá yếu cũng không phải do tinh thần tiêu cực hay ý chí kém. Ung thư là hậu quả của những biến đổi sinh học rất phức tạp diễn ra trong nhiều năm. Khi y học ngày càng hiểu rõ những cơ chế đó thì chúng ta càng có thêm nhiều phương pháp để phát hiện sớm điều trị hiệu quả và kéo dài cuộc sống cho người bệnh.