Có một thay đổi của cơ thể thường diễn ra rất âm thầm, đến mức nhiều người không nhận ra cho đến khi đôi dép trở nên chật hơn, cổ chân để lại vết hằn sau một ngày dài hoặc chiếc quần không còn vừa như trước: phù chân.
Phần lớn chúng ta từng ít nhất một lần thấy chân hơi sưng sau khi đứng lâu, đi đường dài hoặc ngồi nhiều giờ liên tục. Một chuyến bay dài, một ngày trực kéo dài, thời tiết nóng hoặc ăn mặn hơn bình thường đều có thể khiến chân “giữ nước” tạm thời. Vì thế, nhiều người thường xem phù chân là chuyện nhỏ, đơn giản chỉ là tuần hoàn kém hoặc mệt mỏi.
Nhưng trong y học, đôi chân đôi khi là nơi cơ thể âm thầm gửi đi những tín hiệu quan trọng nhất. Bởi phù không phải là một bệnh. Nó là một biểu hiện, và câu hỏi quan trọng cần làm rõ là: vì sao cơ thể lại bắt đầu giữ nước ở đó?
Điều thú vị là phù chân thường không xuất hiện ngẫu nhiên. Nó phản ánh sự thay đổi trong cân bằng giữa áp lực mạch máu, dịch trong cơ thể, chức năng tim, gan, thận hoặc hệ tuần hoàn tĩnh mạch. Nói cách khác, khi chân bắt đầu phù, đôi khi vấn đề không nằm ở chân.
Một trong những nguyên nhân phổ biến và dễ hiểu nhất là ứ trệ tuần hoàn tĩnh mạch. Chân là nơi ở xa tim nhất và chịu ảnh hưởng của trọng lực nhiều nhất. Máu từ chân phải đi ngược lên trên để trở về tim thông qua hệ thống tĩnh mạch và các van nhỏ hoạt động như “cửa một chiều”. Khi đứng lâu, ngồi quá nhiều hoặc hệ thống này hoạt động kém hiệu quả, dịch bắt đầu ứ lại ở mô mềm quanh cổ chân và cẳng chân. Người bệnh thường thấy chân nặng hơn vào cuối ngày, mang giày dép chật hơn, sáng ngủ dậy lại đỡ hơn. Đây là kiểu phù khá thường gặp và phần lớn không quá nguy hiểm.
Tuy nhiên, không phải mọi đôi chân phù đều đơn giản như vậy. Trong nội khoa, một trong những cơ quan được nghĩ đến sớm khi phù xuất hiện là tim. Tim hoạt động như một chiếc máy bơm liên tục đẩy máu đi khắp cơ thể. Khi chức năng bơm máu suy giảm, máu bắt đầu ứ lại trong hệ tuần hoàn, đặc biệt ở những vùng thấp như chân. Người suy tim thường không chỉ phù mà còn thấy mệt hơn, khó thở khi nằm, hụt hơi khi đi lại hoặc cảm giác nặng ngực. Điều đáng chú ý là phù do tim thường tiến triển âm thầm. Ban đầu chỉ hơi hằn tất ở cổ chân, vài tuần sau bắt đầu phù rõ hơn, tăng cân dù ăn không nhiều hoặc thấy giày dép chật bất thường. Điều thú vị là nhiều người nghĩ mình “béo lên” trong khi thực tế đó lại là nước đang tích tụ.
Thận cũng là một “nhân vật” rất quan trọng trong câu chuyện phù chân. Vai trò của thận không chỉ là tạo nước tiểu mà còn duy trì cân bằng dịch và muối trong cơ thể. Khi chức năng lọc của thận suy giảm hoặc protein bị thất thoát qua nước tiểu, cơ thể bắt đầu giữ nước nhiều hơn. Một số người bị bệnh thận mô tả cảm giác mí mắt sưng nhẹ buổi sáng, chân phù tăng dần về chiều hoặc cân nặng tăng bất thường dù chế độ ăn không đổi. Điều đặc biệt là nhiều bệnh thận tiến triển rất âm thầm, đến mức phù chân đôi khi lại là một trong những dấu hiệu đầu tiên khiến người bệnh để ý đến sức khoẻ của mình.
Gan là một nguyên nhân khác ít được nghĩ đến hơn nhưng lại rất quan trọng. Khi chức năng gan suy giảm kéo dài, đặc biệt ở những bệnh lý mạn tính, khả năng tạo protein của cơ thể bị ảnh hưởng, dẫn đến dịch dễ thoát ra ngoài lòng mạch hơn. Người bệnh không chỉ phù chân mà còn có thể bụng to lên do dịch ổ bụng, mệt mỏi, vàng da hoặc những thay đổi khác mà trước đó rất dễ bị bỏ qua.
Nhưng có một kiểu phù mà y học luôn đặc biệt chú ý vì tính cấp cứu tiềm tàng của nó: một chân bỗng dưng sưng to hơn chân còn lại. Điều khiến bác sĩ cảnh giác không nằm ở mức độ sưng, mà ở sự bất đối xứng. Một chân phù, đau, nóng hoặc căng tức hơn rõ rệt so với bên còn lại có thể liên quan đến huyết khối tĩnh mạch sâu, tức cục máu đông hình thành trong lòng mạch. Điều đáng sợ của tình trạng này không chỉ nằm ở cái chân đang sưng, mà ở khả năng cục máu đông di chuyển lên phổi gây tắc mạch phổi, một biến cố có thể rất nguy hiểm nếu không được nhận ra kịp thời.
Không phải ai chân sưng một bên cũng là huyết khối, nhưng đây là kiểu thay đổi không nên tự chờ “xem vài hôm có hết không”. Điều quan trọng trong tự quan sát cơ thể không nằm ở việc thấy chân phù rồi hoảng sợ. Phần lớn trường hợp phù chân không nguy hiểm ngay lập tức. Nhưng điều đáng để để ý là kiểu phù đang thay đổi như thế nào. Phù hai chân hay một chân. Xuất hiện về chiều hay cả ngày. Có mềm, ấn lõm không. Có đi kèm khó thở, mệt, đau ngực, tiểu ít hay tăng cân bất thường không. Có nóng đỏ hoặc đau một bên chân không.
Cơ thể rất hiếm khi thay đổi mà không để lại manh mối. Và đôi chân, dù ở vị trí thấp nhất, đôi khi lại là nơi đầu tiên cho thấy hệ tuần hoàn, tim, gan hay thận đang bắt đầu gặp khó khăn.
Trong việc tự khám cơ thể, chúng ta thường nhìn vào mặt, da, cân nặng hay huyết áp, nhưng lại ít khi cúi xuống nhìn đôi chân của mình. Có lẽ bởi chân luôn ở đó, âm thầm nâng đỡ chúng ta mỗi ngày nên dễ bị xem là điều hiển nhiên. Cho đến khi nó bắt đầu thay đổi. Và hãy tự hỏi “Điều gì bên trong cơ thể khiến đôi chân bắt đầu giữ nước như vậy?”
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét