Có một triệu chứng mà con người vừa quen thuộc, vừa thường hiểu chưa thật đúng: sốt. Chúng ta thường nói “tôi bị sốt” như thể đó là một căn bệnh, rồi vội vàng tìm cách hạ nhiệt càng nhanh càng tốt. Nhưng dưới góc nhìn y học, sốt hiếm khi là bệnh. Phần lớn thời gian, nó là một phản ứng sinh học, một tín hiệu cho thấy cơ thể đang huy động hệ miễn dịch để đối mặt với điều gì đó bên trong. Nói cách khác, sốt giống như tiếng chuông báo động hơn là chính đám cháy. Điều quan trọng không chỉ nằm ở việc cơ thể tăng nhiệt độ, mà là lý do vì sao nó phải làm như vậy.
Điều thú vị là không phải mọi cơn sốt đều giống nhau. Một người sốt cao vài ngày, đau họng, chảy mũi rồi khỏi hẳn thường kể một câu chuyện rất khác với một người chỉ sốt nhẹ âm ỉ nhiều tuần mà không rõ nguyên nhân. Trong y học, thời gian của cơn sốt đôi khi quan trọng không kém nhiệt độ. Một cơn sốt ngắn ngày có thể đơn giản là cuộc chiến tạm thời với virus hoặc vi khuẩn thông thường, nhưng khi sốt kéo dài, tái đi tái lại hoặc ngày càng khó lý giải, cơ thể có thể đang gửi một thông điệp phức tạp hơn nhiều.
Trong đời sống hàng ngày, nguyên nhân phổ biến nhất của sốt vẫn là nhiễm trùng. Cảm cúm, viêm họng, viêm amidan, viêm phế quản, viêm phổi, nhiễm trùng tiêu hoá hay sốt siêu vi đều có thể khiến cơ thể tăng nhiệt độ như một phần của cơ chế bảo vệ tự nhiên. Khi hệ miễn dịch phát hiện tác nhân lạ, não bộ điều chỉnh “điểm đặt nhiệt độ” lên cao hơn, tạo ra môi trường bất lợi hơn cho vi khuẩn hoặc virus đồng thời tăng hiệu quả hoạt động của các tế bào miễn dịch. Đó là lý do khi sốt, người ta thường cảm thấy đau mỏi cơ thể, tim đập nhanh hơn, mệt lả và chỉ muốn nằm nghỉ. Cơ thể đang tiêu tốn rất nhiều năng lượng cho một cuộc chiến mà mắt thường không nhìn thấy.
Những cơn sốt do nhiễm trùng thông thường thường khá “thẳng tính”. Chúng đến tương đối nhanh, đi kèm triệu chứng gợi ý khá rõ như đau họng, ho, đau bụng, tiêu chảy, tiểu buốt hoặc đau nhức cơ thể, rồi giảm dần khi nguyên nhân được kiểm soát. Nhưng điều khiến bác sĩ chú ý hơn thường là những cơn sốt không chịu “kể chuyện rõ ràng” như vậy. Có những người sốt âm ỉ hàng tuần, đôi khi chỉ khoảng 37,8–38,5°C, đủ để cảm thấy mệt nhưng không quá nặng để phải nghỉ làm. Họ thường mô tả rất giống nhau: chiều tối người nóng hơn, đêm dễ đổ mồ hôi, ăn uống kém hơn, thấy sức lực giảm dần nhưng không biết mình thật sự đang bị gì. Nhiều người nghĩ do làm việc quá sức, suy nhược hoặc “viêm chưa khỏi hẳn” nên tiếp tục trì hoãn.
Trong thực hành hô hấp và nội khoa, kiểu sốt như vậy khiến bác sĩ thường nghĩ xa hơn đến những nguyên nhân kéo dài, và lao là một ví dụ rất điển hình. Điều đặc biệt của lao là nó không phải lúc nào cũng xuất hiện bằng những triệu chứng “kinh điển” như ho dữ dội hay ho ra máu. Rất nhiều người mắc lao phổi đến khám chỉ vì sốt nhẹ kéo dài về chiều, đổ mồ hôi đêm, mệt mỏi âm thầm hoặc sút cân mà không để ý. Có những trường hợp gần như vẫn sinh hoạt bình thường, cho đến khi chụp X-quang hoặc CT ngực mới phát hiện tổn thương đã tồn tại từ lâu. Ở một quốc gia mà bệnh lao vẫn còn tương đối phổ biến như Việt Nam, một cơn sốt kéo dài không rõ nguyên nhân luôn là điều đáng để nghĩ đến kỹ hơn.
Nhưng nhiễm trùng không phải lúc nào cũng là thủ phạm duy nhất. Đôi khi, sốt đến từ chính hệ miễn dịch của cơ thể. Nghe có vẻ lạ, nhưng có những thời điểm hệ miễn dịch vốn sinh ra để bảo vệ lại trở nên “quá nhiệt tình”, nhận nhầm các mô lành là kẻ lạ và tạo nên phản ứng viêm kéo dài. Các bệnh tự miễn hoặc viêm hệ thống có thể gây sốt dai dẳng mà không tìm thấy vi khuẩn hay virus rõ ràng. Người bệnh thường không chỉ sốt mà còn có thêm những biểu hiện mơ hồ như đau khớp, mệt kéo dài, phát ban hoặc cảm giác “người không ổn” nhưng rất khó diễn tả thành lời. Chính sự mơ hồ ấy khiến nhiều trường hợp đi qua nhiều chuyên khoa trước khi ghép được đủ các mảnh ghép để tìm ra nguyên nhân.
Một nguyên nhân khác khiến nhiều người lo lắng nhưng lại thường bị hiểu sai là ung thư. Điều quan trọng cần nói rất rõ là: đa số sốt kéo dài không phải ung thư. Tuy nhiên, đúng là một số bệnh lý ác tính có thể gây sốt, đặc biệt khi bệnh tác động đến hệ miễn dịch hoặc tạo phản ứng viêm kéo dài trong cơ thể. Điều đáng chú ý không phải bản thân cơn sốt, mà là khi nó đi cùng những thay đổi khác: sút cân không chủ ý, mệt mỏi kéo dài, nổi hạch, đau dai dẳng hoặc cảm giác sức khoẻ giảm đi một cách khó lý giải. Trong y học về ung thư, nhiều triệu chứng không đến riêng lẻ mà thường xuất hiện như những mảnh ghép nhỏ của cùng một câu chuyện.
Có một điều rất đáng suy nghĩ: nhiều người quá tập trung vào con số trên nhiệt kế mà quên nhìn vào bối cảnh của cơn sốt. Một người sốt 39°C vì cúm mùa có thể ít đáng ngại hơn người chỉ sốt 37,8°C kéo dài ba tuần mà không rõ nguyên nhân. Một cơn sốt cao trong viêm họng cấp đôi khi đơn giản hơn nhiều so với sốt nhẹ kéo dài đi kèm đổ mồ hôi đêm và sút cân. Y học không chỉ nhìn vào nhiệt độ. Nó nhìn vào câu chuyện mà cơn sốt đang cố kể: sốt từ bao giờ, xuất hiện vào thời điểm nào trong ngày, kéo dài bao lâu, đi kèm điều gì và quan trọng nhất là cơ thể còn thay đổi điều gì khác nữa không.
Trong việc tự khám cơ thể, sốt là một tín hiệu đặc biệt bởi nó vừa rõ ràng, vừa dễ khiến người ta chủ quan nhất. Một cơn sốt vài ngày rồi khỏi thường nhanh chóng bị quên lãng. Nhưng khi sốt bắt đầu kéo dài, tái đi tái lại hoặc không còn giống những lần trước, đó là lúc đáng để lắng nghe cơ thể kỹ hơn. Bởi sốt, xét cho cùng, không phải là kẻ thù. Nó thường là bằng chứng cho thấy cơ thể vẫn đang chiến đấu. Điều quan trọng là hiểu rằng: cơ thể đang phải chiến đấu với điều gì, và vì sao cuộc chiến ấy lại kéo dài đến vậy.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét