Thời tiết lạnh, rét và hanh khô ở miền Bắc: Những tác động âm thầm đến sức khỏe và cách bảo vệ hệ hô hấp một cách khoa học

 

Thời tiết lạnh, rét và hanh khô ở miền Bắc: Những tác động âm thầm đến sức khỏe và cách bảo vệ hệ hô hấp một cách khoa học

Mỗi năm, khi những đợt không khí lạnh tràn về, miền Bắc Việt Nam bước vào giai đoạn thời tiết đặc trưng với cái rét rõ rệt kèm theo sự hanh khô kéo dài. Không còn mưa phùn hay độ ẩm cao, không khí trở nên khô lạnh, độ ẩm giảm sâu, nhiệt độ chênh lệch rõ giữa ngày và đêm. Đây là thời điểm nhiều người cảm thấy “dễ ốm hơn”, các bệnh đường hô hấp gia tăng rõ rệt, đặc biệt ở trẻ em, người cao tuổi và những người có bệnh nền tim phổi.

Giữ ấm cơ thể luôn được nhắc đến như một nguyên tắc căn bản, nhưng trên thực tế, lạnh và hanh khô gây ảnh hưởng đến sức khỏe theo những cơ chế sâu hơn, tinh vi hơn, đòi hỏi sự quan tâm toàn diện từ hô hấp, dinh dưỡng đến sinh hoạt hàng ngày.

Trong điều kiện thời tiết lạnh, cơ thể phản ứng bằng cách co mạch ngoại vi để hạn chế mất nhiệt. Hệ quả là lượng máu nuôi dưỡng niêm mạc đường hô hấp giảm xuống, làm suy yếu hàng rào bảo vệ tự nhiên của mũi, họng và phế quản. Đồng thời, không khí hanh khô khiến lớp nhầy phủ trên niêm mạc đường thở trở nên đặc quánh, dễ nứt nẻ, giảm khả năng giữ ẩm và bắt giữ vi khuẩn, virus. Khi hàng rào này bị tổn thương, các tác nhân gây bệnh xâm nhập dễ dàng hơn, dẫn tới viêm nhiễm.

Chính vì vậy, trong mùa lạnh hanh khô, các bệnh lý đường hô hấp trên như viêm mũi họng, viêm thanh quản, viêm xoang cấp thường xuất hiện nhiều. Cảm giác khô rát họng, đau họng, ho khan, khàn tiếng là những triệu chứng rất điển hình. Ở đường hô hấp dưới, viêm phế quản, viêm phổi có xu hướng gia tăng, đặc biệt ở người già và người có sức đề kháng kém. Với những bệnh nhân mắc hen phế quản hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, không khí lạnh và khô là yếu tố khởi phát quan trọng gây co thắt phế quản và làm xuất hiện các đợt cấp, đôi khi diễn tiến nặng nếu không được kiểm soát tốt.

Giữ ấm đúng cách vẫn là nền tảng để bảo vệ sức khỏe trong thời tiết rét. Các vùng dễ mất nhiệt như cổ, ngực, mũi, bàn tay và bàn chân cần được che chắn khi ra ngoài. Đặc biệt, việc giữ ấm vùng mũi và đường thở trên có ý nghĩa quan trọng, vì không khí lạnh đi trực tiếp vào phổi có thể gây kích thích mạnh, dẫn tới ho và co thắt phế quản. Tuy nhiên, giữ ấm không đồng nghĩa với mặc quá nhiều lớp áo trong môi trường kín. Đổ mồ hôi rồi gặp lạnh lại làm tăng nguy cơ nhiễm lạnh và viêm đường hô hấp. Do đó, cần điều chỉnh trang phục linh hoạt, phù hợp với mức độ hoạt động và môi trường xung quanh.

Trong thời tiết hanh khô, một yếu tố thường bị xem nhẹ là độ ẩm không khí trong không gian sống. Không khí khô kéo dài làm niêm mạc mũi họng mất nước, dễ tổn thương, gây ho khan kéo dài và cảm giác khó chịu. Việc duy trì độ ẩm vừa phải trong phòng ngủ, phòng sinh hoạt, thông qua thông gió hợp lý hoặc sử dụng các biện pháp tạo ẩm an toàn, giúp bảo vệ đường thở, đặc biệt với trẻ nhỏ và người cao tuổi. Tuy nhiên, cần tránh tạo ẩm quá mức hoặc vệ sinh kém, vì điều này lại tạo điều kiện cho nấm mốc và vi khuẩn phát triển.

Chế độ ăn uống trong mùa lạnh hanh khô cần hướng đến việc nâng đỡ hệ miễn dịch và duy trì độ ẩm cho cơ thể từ bên trong. Bữa ăn nên đảm bảo đủ năng lượng, vì cơ thể cần nhiều năng lượng hơn để sinh nhiệt. Đạm chất lượng cao giúp tái tạo tế bào và sản xuất kháng thể. Các loại rau xanh và trái cây tươi cung cấp vitamin và chất chống oxy hóa, góp phần bảo vệ niêm mạc đường hô hấp. Những thực phẩm giàu vitamin A giúp duy trì tính toàn vẹn của niêm mạc, vitamin C và kẽm hỗ trợ miễn dịch, trong khi vitamin D có vai trò điều hòa phản ứng viêm và giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp trong mùa lạnh.

Uống đủ nước là nguyên tắc đặc biệt quan trọng trong thời tiết hanh khô. Khi cơ thể thiếu nước, dịch tiết đường hô hấp trở nên đặc hơn, khó khạc ra, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển. Nhiều người không cảm thấy khát trong mùa lạnh nên vô tình uống ít nước, dẫn tới khô họng, ho khan kéo dài. Uống nước ấm, canh, súp không chỉ giúp giữ nhiệt mà còn duy trì độ ẩm cần thiết cho niêm mạc hô hấp. Cần hạn chế rượu bia vì gây mất nước và làm suy giảm miễn dịch, đồng thời tuyệt đối tránh thuốc lá và khói thuốc, vốn là yếu tố làm tổn thương phổi nghiêm trọng hơn trong môi trường lạnh và khô.

Sinh hoạt điều độ giúp cơ thể thích nghi tốt hơn với thời tiết rét. Ngủ đủ giấc giúp hệ miễn dịch hoạt động hiệu quả, giảm nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng. Vận động thể lực vẫn nên được duy trì đều đặn để tăng cường chức năng tim phổi và sức đề kháng. Tuy nhiên, cần khởi động kỹ, tránh tập luyện ngoài trời quá sớm khi nhiệt độ xuống thấp, và che chắn đường thở khi hít thở không khí lạnh.

Đối với những người mắc bệnh hô hấp mạn tính, mùa lạnh hanh khô là giai đoạn cần đặc biệt chú ý. Việc tuân thủ điều trị duy trì, dùng thuốc đúng chỉ định và không tự ý ngừng thuốc khi thấy triệu chứng giảm là yếu tố then chốt giúp phòng ngừa đợt cấp. Tiêm phòng cúm hàng năm và phế cầu theo khuyến cáo giúp giảm rõ rệt nguy cơ viêm phổi và biến chứng nặng trong mùa đông.

Cuối cùng, không nên coi nhẹ những dấu hiệu bất thường của cơ thể. Ho kéo dài, sốt, khó thở, đau ngực, khạc đờm đặc hoặc mệt mỏi nhiều cần được thăm khám sớm. Việc điều trị kịp thời không chỉ giúp bệnh nhanh hồi phục mà còn bảo vệ phổi khỏi những tổn thương lâu dài.

Thời tiết lạnh, rét và hanh khô là đặc trưng không thể tránh khỏi của miền Bắc. Tuy nhiên, khi hiểu rõ tác động của nó đến cơ thể và chủ động điều chỉnh cách sống, ăn uống và sinh hoạt, mỗi người hoàn toàn có thể bảo vệ sức khỏe nói chung và hệ hô hấp nói riêng một cách hiệu quả. Sự chủ động hôm nay chính là nền tảng cho một mùa đông an toàn và một lá phổi khỏe mạnh lâu dài.