Nếu hỏi rằng tế bào ung thư xuất hiện từ đâu thì rất nhiều người sẽ trả lời rằng đó là một loại tế bào lạ xâm nhập vào cơ thể. Một số người lại nghĩ tế bào ung thư được sinh ra do ăn phải thực phẩm bẩn hoặc do một cú sốc tinh thần quá lớn. Thực tế không phải như vậy. Điều khiến nhiều người bất ngờ là mọi tế bào ung thư đều bắt đầu từ chính những tế bào bình thường của cơ thể chúng ta. Chúng không đến từ bên ngoài mà hình thành ngay bên trong mỗi người sau một quá trình tích lũy tổn thương kéo dài trong nhiều năm.
Mỗi tế bào trong cơ thể đều chứa bộ gen giống như một cuốn sách hướng dẫn rất chi tiết. Bộ gen quy định tế bào phải phát triển ra sao phải phân chia khi nào phải dừng lại lúc nào và phải tự chết khi đã già hoặc bị hư hỏng. Những hướng dẫn này được thực hiện nhờ hàng nghìn gen khác nhau hoạt động nhịp nhàng. Có những gen thúc đẩy sự phát triển của tế bào khi cơ thể cần chữa lành vết thương hoặc thay thế tế bào đã chết. Ngược lại cũng có những gen đóng vai trò như chiếc phanh giúp ngăn tế bào phát triển quá mức. Ngoài ra còn có những gen chuyên phát hiện và sửa chữa các sai sót trong vật chất di truyền. Nhờ hệ thống kiểm soát chặt chẽ này mà phần lớn tế bào trong cơ thể luôn hoạt động bình thường.
Tuy nhiên bộ gen không phải lúc nào cũng hoàn hảo. Mỗi ngày hàng triệu tế bào trong cơ thể phân chia để tạo ra các tế bào mới. Mỗi lần phân chia là mỗi lần ADN phải được sao chép. Dù cơ chế sao chép rất chính xác nhưng vẫn có thể xuất hiện những lỗi nhỏ gọi là đột biến gen. Đa số các đột biến này sẽ được hệ thống sửa chữa của tế bào phát hiện và khắc phục ngay. Nếu tổn thương quá nặng tế bào sẽ tự kích hoạt quá trình chết theo chương trình để không tiếp tục tồn tại. Chính vì vậy phần lớn các đột biến không gây hậu quả gì cho sức khỏe.
Vấn đề chỉ xuất hiện khi một tế bào tích lũy ngày càng nhiều đột biến ở đúng những gen quan trọng. Một số đột biến khiến các gen thúc đẩy tăng trưởng hoạt động quá mức giống như chiếc chân ga luôn bị đạp xuống. Một số đột biến khác lại làm mất chức năng của các gen có nhiệm vụ hãm sự phát triển giống như chiếc phanh bị hỏng. Khi cả chân ga và phanh đều mất cân bằng tế bào bắt đầu phân chia liên tục mà không còn chịu sự kiểm soát của cơ thể. Nếu đồng thời các gen sửa chữa ADN cũng bị tổn thương thì những đột biến mới sẽ xuất hiện ngày càng nhiều với tốc độ nhanh hơn. Đây chính là nền tảng để một tế bào bình thường dần dần trở thành tế bào ung thư.
Quá trình này không xảy ra chỉ sau một đêm. Đối với nhiều loại ung thư phải mất từ mười đến hai mươi năm hoặc lâu hơn để một tế bào bình thường tích lũy đủ số lượng đột biến cần thiết. Ví dụ ung thư đại trực tràng thường bắt đầu từ một polyp nhỏ trong lòng ruột. Qua nhiều năm polyp này tiếp tục tích lũy các biến đổi di truyền rồi mới chuyển thành ung thư xâm lấn. Ung thư cổ tử cung cũng không xuất hiện ngay sau khi nhiễm virus HPV mà thường trải qua giai đoạn tổn thương tiền ung thư kéo dài nhiều năm. Chính vì ung thư phát triển chậm nên con người có cơ hội phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm nếu thực hiện tầm soát đúng thời điểm.
Có rất nhiều yếu tố làm tăng khả năng xuất hiện các đột biến gen. Khói thuốc lá là một trong những tác nhân được nghiên cứu nhiều nhất. Trong khói thuốc có hàng chục chất có khả năng gây ung thư. Khi hít vào trong thời gian dài các chất này liên tục làm tổn thương ADN của tế bào phổi. Đó là lý do người hút thuốc có nguy cơ mắc ung thư phổi cao hơn rất nhiều so với người không hút. Tia cực tím từ ánh nắng mặt trời có thể làm tổn thương ADN của tế bào da và làm tăng nguy cơ ung thư da. Virus viêm gan B và virus viêm gan C gây viêm gan mạn tính trong nhiều năm khiến tế bào gan liên tục bị phá hủy rồi tái tạo. Quá trình lặp đi lặp lại này tạo điều kiện cho các đột biến tích lũy và cuối cùng có thể dẫn đến ung thư gan. Vi khuẩn Helicobacter pylori gây viêm dạ dày mạn tính cũng làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày nếu không được phát hiện và điều trị. Virus HPV có thể gây ra những biến đổi ở tế bào cổ tử cung và làm tăng nguy cơ ung thư cổ tử cung cũng như một số ung thư ở hầu họng hậu môn và cơ quan sinh dục.
Tuổi tác cũng là một yếu tố rất quan trọng. Càng sống lâu tế bào càng trải qua nhiều lần phân chia và càng có nhiều cơ hội xuất hiện đột biến. Đây là lý do tỷ lệ mắc nhiều loại ung thư tăng dần theo tuổi. Tuy nhiên điều đó không có nghĩa người trẻ không mắc ung thư. Trên thực tế ung thư tuyến giáp ung thư tinh hoàn một số bệnh bạch cầu cấp và u lympho vẫn có thể gặp ở người trẻ. Một số người còn mang sẵn các đột biến di truyền từ khi sinh ra. Ví dụ đột biến gen BRCA1 hoặc BRCA2 làm tăng nguy cơ ung thư vú và ung thư buồng trứng. Tuy nhiên các trường hợp ung thư do di truyền chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ trong tổng số người mắc bệnh.
Điều quan trọng cần hiểu là có đột biến gen không đồng nghĩa với việc chắc chắn sẽ mắc ung thư. Cơ thể con người có rất nhiều lớp bảo vệ giúp phát hiện và loại bỏ những tế bào bất thường. Hệ miễn dịch luôn tuần tra để nhận diện và tiêu diệt nhiều tế bào có dấu hiệu chuyển thành ung thư ngay từ khi chúng mới xuất hiện. Chỉ khi các tế bào bất thường vừa tích lũy đủ đột biến vừa tìm được cách trốn tránh sự giám sát của hệ miễn dịch thì chúng mới có cơ hội phát triển thành khối u.
Hiểu được cách tế bào ung thư hình thành cũng giúp chúng ta hiểu vì sao không có một nguyên nhân duy nhất gây ung thư. Một người mắc ung thư phổi có thể do hút thuốc lá trong nhiều năm. Một người khác có thể do đột biến gen kết hợp với ô nhiễm không khí hoặc những yếu tố chưa được xác định rõ. Một bệnh nhân ung thư gan có thể liên quan đến virus viêm gan B trong khi một bệnh nhân ung thư cổ tử cung lại liên quan đến nhiễm virus HPV kéo dài. Mỗi loại ung thư là kết quả của sự tương tác rất phức tạp giữa yếu tố di truyền môi trường sống lối sống và thời gian.
Điều đáng mừng là rất nhiều yếu tố nguy cơ có thể phòng tránh được. Không hút thuốc lá hạn chế uống rượu bia tiêm vắc xin viêm gan B tiêm vắc xin HPV điều trị triệt để nhiễm Helicobacter pylori duy trì cân nặng hợp lý vận động thường xuyên và tham gia các chương trình tầm soát phù hợp đều là những biện pháp đã được chứng minh có thể làm giảm nguy cơ mắc nhiều loại ung thư. Dù không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ nhưng chúng ta hoàn toàn có thể giảm đáng kể khả năng xuất hiện những đột biến dẫn đến bệnh.
Tế bào ung thư không phải là kẻ thù từ bên ngoài xâm nhập vào cơ thể mà là những tế bào bình thường đã đi sai con đường sau nhiều năm tích lũy tổn thương. Hiểu được điều này giúp chúng ta nhận ra rằng ung thư không phải là một biến cố ngẫu nhiên hoàn toàn không thể dự đoán. Trong nhiều trường hợp chúng ta có thể chủ động can thiệp từ rất sớm bằng cách thay đổi lối sống phòng ngừa các yếu tố nguy cơ và phát hiện bệnh ngay khi các tế bào bất thường mới chỉ ở giai đoạn đầu của quá trình chuyển thành ung thư.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét